Šta poručuju rezultati Zimskog popisa ptica vodenih staništa?

tekst i foto: Marko Šćiban
vreme čitanja: 4 minuta

Jubilej zimskog popisivanja ptica

U januaru 2026. Društvo za zaštitu i proučavanje ptica Srbije (DZPPS), zajedno sa partnerima iz preko 100 drugih zemalja Evroazije, Afrike i Južne Amerike, učestvovalo je u organizaciji jubilarnog 60. Međunarodnog zimskog popisa ptica vodenih staništa (International Waterbird Census – IWC)! U akciji je širom Srbije učestvovalo preko 150 članova, saradnika i volontera, a istraživani su svi najvažniji lokaliteti na kojima se okupljaju patke, guske, galebovi, ždralovi, šljukarice.

Zahvaljujući razgranatoj mreži članova i saradnika ponovo je obiđen veliki broj vodenih površina širom Srbije. Nakon 7 obuka za popisivanje ptica vodenih staništa (Novi Sad, Slano Kopovo, Pirot, Zemun, Niš, Apatin) održanih tokom decembra 2025. i januara 2026. godine nastavio se pozitivan trend priključivanja novih učesnika na terenskim aktivnostima.

Ukupno je obiđeno preko 1.100 monitoring lokaliteta, a pored ptica beležili smo i stanje samih staništa. Uporedo sa IWC-om u periodu od 15 do 21. januara bio je organizovan i Sinhroni popis ptica grabljivica u Panonskoj niziji, a kod nas je ovo dodatno istraživanje ponovo bilo sprovedeno i južnije od Vojvodine u severnim, ravničarskim delovima Šumadije, Braničeva i Stiga.

Kao i svake godine naš najveći poduhvat bio je organizacija obilaska celokupnog toka Dunava sa priobaljima, kao i planiranje simultanih brojanja galebova, malih vranaca i gusaka kod Beograda, Novog Sada i Rama. Ovaj januar bio je hladan sa temperaturama koje su uglavnom bile ispod nule, stoga je i veliki broj stajaćih i sporotekućih vodenih staništa bio zaleđen.

Sušno vreme uzrokovalo je da pojedina prirodna jezera budu suva ili sa vrlo niskim vodostajem, a zbog višednevnog snežnog pokrivača i ledenih dana bila su potpuno zaleđena i potpuno nedostupna pticama vodenih staništa. To je dovelo do velikog pada brojnosti pojedinih inače malobrojnih zimovalica poput šljukarica. Određenih dana jaki vetrovi i jara nad vodom značajno su otežavali rad na terenu.

Terenci i volonteri DZPPS-a su pojedine lokalitete obilazili u saradnji sa upravljačima i čuvarima zaštićenih područja i drugim institucijama koje se bave vodama i zaštitom prirode. Direkcija za vodne puteve „Plovput“, JP „Rezervati Zrenjanina“, JP „Vojvodinašume“, Pokret gorana Sremske Mitrovice, Društvo za zaštitu životne sredine „Okanj“, Turistička organizacija opštine Surdulica, JVP „Vode Vojvodine“ i drugi. Ptice su popisivane sa brodova, iz automobila ili pešaka.

Zanimljivi nalazi i dalja degradacija vodenih staništa

I ove sezone tri najbrojnije vrste bile su gluvara, obični galeb, a posle par godina smanjenja brojnosti, i lisasta guska. Ovaj januar se ističe po nezabeleženo velikim brojnostima ždralova, šiljkana, crnovratih gnjuraca, morske crnke, vodenih bikova, eja močvarica, inače vrlo malobrojnih zimovalica. Na zimovanju u Srbiji je po prvi put potvrđena jedna nova vrsta – čapljica! Od ostalih retkih zimovalica sa severa beleženi su još mali i veliki labudovi, crni i baršunasti turpani, srednji ronci, riđovrati gnjurci, crni orlovi, gakovi, crvene čaplje, čaplje govedarke, bele rode, riđe lunje i drugi rariteti.

Ipak, i pored velikog broja lepih i zanimljivih nalaza dominantna pojava je nastavak zabrinjavajućeg opadanja brojnosti liske na skoro svim obiđenim staništima uprkos najvećem do sada obimu istraživanja vodenih staništa.

Na svim rekama je evidentirano veliko zagađenje i komulani otpad svuda duž naših vodotokova. Duž vodotokova Drine, Zapadne i Južne Morave zabeležena su ekstremna (nelegalna) uništavanja vodotokova preko eksploatacije šljunka i pravljenja novog korita u slučaju Zapadne Morave koja je sada već teško degradirana reka. Prilikom obilazaka terena primećena su nova (nelegalna) uzurpiranja priobalja jezera i reka, hemijsko zagađenje, nova preoravanja slatina i vlažnih livada što zajedno sa (krivo)lovom predstavlja sve veće probleme kako za ptice, tako i ljude.

Nažalost, zabeleženo je čak 56 slučajeva krivolova vabilicama za patke i guske, krivolova iz motornih čamaca u pokretu, hvatanja pevačica, prodaje strogo zaštićenih vrsta, trovanja, kako u zaštićenim tako i nezaštićenim područjima. Od ovog broja nadležnim institucijama podneto je 16 prijava u vezi sa krivolovom i sumnjivo stradalim pticama, te potencijalnim slučajevima stradanja usled zaraze ptičjim gripom.

Kako se na većini vodenih staništa u zemlji dodatno redovno sprovodi „legalan” lov vodenih ptica nije neobično što ih je sve manje. Na više mesta bilo je žalosno posmatrati prestravljenost ptica usled prisustva naših posmatrača, što sve ukazuje na legalne i nelegalne vidove proganjanja na većini vodenih staništa u zemlji. Umesto da su nam ptice potencijal za razvoj ekoturizma i upoznavanje našeg naroda sa prirodom, one se zbog proganjanja ovde ponašaju kao begunci od zakona.

Zbog sveopšte lošeg upravljanja vodama i biodiverzitetom nije neobično što se na preko 1000 km velikih vodotokova, više desetina velikih jezera i ribnjaka zimi okuplja manje od 400.000 jedinki iz 110 vrsta ptica vodenih staništa.

Ovom prilikom želimo da se zahvalimo svima koji su i na najmanji način pomogli našim članovima i volonterima, dok su ove godine za rad na terenu i organizaciju terenskih obuka obezbeđena značajna finansijska pomoć od strane fondacije „Tour du Valat“ iz Francuske kroz projekat „Capacity building of civil society in the South, Balkans and Eastern Mediterranean for sustainable wetlands management” i od strane kompanije „Peter Zomer B.V.“ iz Holandije.